Sivil İtaatsizlik

Amerikalı yazar, şair, filozof ve düşünür Henry David Thoreau ABD‘nin Massachusetts eyaletine bağlı Concord kentinde 1817 yılında doğmuştur. Transandantalizm edebi akımını benimseyen Thoreau, Amerikan edebiyatının ve düşünce tarihinin en önemli isimlerinden biridir. Entelektüel yaşamı boyunca bireysel özgürlük, vicdani sorumluluk ve doğayla uyumlu bir yaşamı savunmuştur. 1845 yılında basit bir yaşam sürmek amacıyla kentten ayrılarak Walden Gölü kıyısına yerleşmiş ve çalışmalarına burada devam etmiştir. Meksika-Amerika savaşını ve kölelik sistemini destekleyen ABD hükümetine karşı çıkarak vergi ödemeyi reddetmiş, bu nedenle kısa süre hapis yatmıştır. Bu deneyim daha sonra ilk baskısı 1849’da yapılan “Sivil İtaatsizlik“ adlı ünlü denemesine ilham vermiştir. En önemli eserleri arasında Walden ve Sivil İtaatsizlik adlı kitapları gösterilir. Eserleri Gandhi’den Martin Luther King ve Hannah Arendt’e kadar pek çok düşünür üzerinde derin etki bırakmıştır.

Thoreau‘nun “Sivil İtaatsizlik” adlı eserinde birey, yasalar karşısında vicdanının sesini dinleyerek barışçıl ve açık bir şekilde itaat etmeme hakkını savunur. Thoreau yasaların her zaman adaleti temsil etmediğini, devlet politikalarının bireylerin ahlaki sorumluluklarının önüne geçemeyeceğini söyler. Ona göre adaletsiz bir yasa ya da politika karşısında sessiz kalmak, suça ortak olmaktır. Savunusuna paralel olarak köleliği ve savaşı destekleyen ABD hükümetine vergi ödemeyi reddetmiş ve hapse girmiştir. Burada geçirdiği kısa süre içinde devlet, yasa ve vicdan ilişkisini derinlemesine sorgulamıştır. Sivil itaatsizliğin temelini; barışçıl direnme, eylemi açıkça yapma, vicdanın rehberliğinde hareket etme ve gerekirse cezayı göze alma ilkeleri üzerine kurar. Haklılığın,çoğunlukta olmak değil, kimi zaman küçük bir azınlık olarak da kalınsa doğruyu savunmakla ilgili olduğunu ve bunun ahlaki bir görev olduğunu vurgular. Thoreau, bireyin varlığını ön plana almış ve bunu ahlaki otoritenin tek kaynağı olarak göstermiştir. Siyasal sorumlulukları, ahlaki yükümlülüklere indirger. Bundan ötürü siyasal otorite, yasaların ve kurumların değil; bireylerin ahlaki otoritesi üzerine kuruludur. Thoreau, ahlaki otorite oluşturan bireye sivil itaatsizlik eylemlerini bir yol gösterici ve bir kavramsal çerçeve olarak sunar. Söz konusu eylemleriyle bize getirdiği açıklamaların doğru anlaşılması ve ifade edilmesidir.

Türkiye özelinde sivil itaatsizlik eylemlerine ilişkin yakın dönemden birçok örnek verilebilir. Türkiye, kendi demokratik kurumlarını oluşturmamış ve zayıf sivil toplum yapısına sahip bir ülkedir. Kolluk kuvvetlerinin uyguladığı sert müdahaleler, sivil itaatsizlik eylemlerinde ve toplumsal hareketlerde eylemcilerin şiddete uğramasına yol açmakta; son olarak söz konusu eylemler kamuoyuna şiddet olgusu olarak yansıtılmaktadır. Türkiye’de demokratik bir toplum yapısı oluşturabilmek için siyasi ve toplumsal mücadelelerin yanında sivil itaatsizlik eylemlerine de önem vermek gerekir. Bu nedenle sivil itaatsizlik eylemleri gerçekleştirmek için taban insiyatifine dayanan demokratik örgütlenmeler oluşturulabilir.

1969 yılında Çorum Alpagut Linyit İşletmelerinin işçiler tarafından işgal edilmesi ve işletmenin denetiminin işçilere geçmesi ile aynı yıl Türkiye Öğretmenler Sendikası’nın gerçekleştirmiş olduğu boykot, Türkiye’deki ilk sivil itaatsizlik eylemleri olarak değerlendirilebilir. 1989 yılındaki “Bahar Eylemleri”, 1991 yılında gerçekleşen “Genel Direniş Eylemleri” ve 1990’lı yıllarda memur örgütlerinin sendikal hakları için düzenlediği eylem ve protestolar yine örnekler arasında sayılabilir. 1995 yılında Yaşar Kemal’in yayımlanan bir yazısının suç kapsamında değerlendirilmesi nedeniyle “Düşünceye Özgürlük” adlı bir kitabın yayımlanması da bu kapsamdadır. Bergama köylüleri ise kendi bölgelerinde siyanürle altın aranmasını durdurmak amacıyla çeşitli sivil itaatsizlik eylemlerinde bulunmaları. Denizli’nin Honaz ilçesi Aşağıdere köylüleri, köylerinde kurulan mermer fabrikasının kapatılması amacıyla seçimlerde oy kullanmama eyleminde bulunmuşlardır. Sivil itaatsizliğin tüm unsurlarını barındıran Cumartesi Anneleri eylemi ise, Türkiye’de en uzun süren ve hâlen devam eden sivil itaatsizlik eylemidir. Bu eylem, herhangi bir örgütü temsil etmeyen ve toplumdaki her yurttaşın destekleyebileceği niteliktedir. Şiddetsiz bir şekilde gerçekleştirilen eylem, aleni olarak yapılmakta; sonuçları ise hesaplanabilir ve önceden ön görülebilmektedir. Sivil itaatsizlik kapsamında değerlendirilebilmesi için, eylemin siyasi ve hukuki sorumluluk üstlenilerek yürütülmesi ve sistemin bütününe yönelik bir eleştiriden ziyade, belirli bir adaletsizlik ya da hukuksuzluğa odaklanması gerekmektedir. Bu bağlamda, söz konusu örnekler, sivil itaatsizliğin temel unsurlarını somut biçimde ortaya koymaktadır.

Sivil itaatsizlik eseri doğrudan şehir planlaması üzerine yazılmış bir eser olmasa da, temel düşünceleri planlama alanına kolaylıkla uygulanabilir. Thoreau’nun vicdani sorumluluk anlayışı, kamusal alanlardaki mücadele yaklaşımı ve kamu yararı vurgusu; şehir plancılarının ve yurttaşların, çevreye ve topluma zarar veren, kamu yararına aykırı ve katılımcılık ilkesini ihlal eden plan kararlarına karşı barışçıl bir şekilde direnmesini meşrulaştırılmaktadır. Tıpkı Thoreau’nun adaletsiz gördüğü bir yasaya karşı vergi ödemeyi reddetmesi gibi, bir şehir plancısı da mevzuata uygun görünse dahi ekosisteme zarar verecek bir projeye teknik onay vermeyebilir. Bireyin vicdanının yasa karşısında üstün olduğunu savunan bu yaklaşım, plancının politik baskılara rağmen yanlış bir plan değişikliğine imza atmamasında da kendini gösterir. Halk açısından bakıldığında ise, azınlıkta kalsa dahi yerel toplulukların kamu yararını savunması, Thoreau’nun “haklı olan çoğunlukta değil, doğruyu savunan azınlıktadır” düşüncesiyle örtüşür. Kitaptaki barışçıl ve açık direniş anlayışı, planlama süreçlerinde halkın toplantılar, forumlar ve basın açıklamalarıyla kamu yararına karşı olan projelere karşı çıkması şeklinde hayat bulabilir. Bu açıdan Sivil İtaatsizlik, şehir planlamasında yalnızca teknik ve hukuki süreçlere değil, etik ilkelere ve toplumsal sorumluluk bilincine de yer verilmesi gerektiğini güçlü biçimde hatırlatır.

Tags:

Sosyal Medya