Şehircilik Disiplini ve Eğitiminde Toplumsal Cinsiyet

“Şiddet, bireyin fiziksel, cinsel, psikolojik veya ekonomik yönden zarar görmesiyle ya da acı çekmesiyle sonuçlanan veya sonuçlanması muhtemel hareketleri, buna yönelik tehdit ve baskıyı ya da özgürlüğün keyfi engellenmesini de içeren, fiziksel, cinsel, psikolojik, sözlü veya ekonomik her türlü tutum ve davranıştır. Şiddet, özel veya kamusal alanda (evde, aile bireyleri arasında, sokakta, iş yerinde) meydana gelebilir” (T.C. Adalet Bakanlığı, t.y).

İnsanlar bir araya gelerek hem bir toplumsal sistemi oluşturmakta hem de tekil bireyler olarak bu sistemden etkilenmektedirler. Kentler ise bu toplumsal yapıların mekânsal karşılıklarıdır ve hiç kuşkusuz, kentte yaşayan bireyler, bu yönüyle şehrin en belirleyici öznesidir. Fakat bir kentte varlık göstermek, kadınlar için başlı başına bir özne olarak da var olma mücadelesi haline gelmiştir. Her kadının sadece kendi ülkesinde değil aynı zamanda tüm dünyadaki mevcut erkek egemen düzen içinde yıllar içinde törpülenen haklarını iyi bilmesi ve bunları, ülkenin toplumsal-ekonomik politikaları ile birlikte ele alması günümüzde artık zorunlu hale gelmiştir. Günümüzde kadınların maruz kaldığı bu “şiddet”, yalnızca kadınları ilgilendiren bir durum gibi algılansa da bu toplumu ve toplum sağlığını oldukça olumsuz yönde etkileyen önemli bir sosyal sorundur(Alacadağlı, 2021). Bu sebeple toplumdaki her bireyin geçmişte olmuş, günümüzde var olan ve gelecekte de gerçekleşme ihtimali olan şiddet durumları karşısında kendilerini koydukları yer ve tepkileri özellikle gelecekte inşa edilecek toplumsal dinamikler için oldukça önemlidir.

Mevcut kent planlama sistemi, 21. Yüzyıl acil kentsel sorunlarını çözmekte ve bu zorluklarla baş etme konusunda yetersiz kalmaktadır; bunun başlıca sebebi planlama eğitiminin 21. yüzyılın gerektirdiği eğitim olanaklarından yoksunluğudur (Oğuz, 2016). Bu konu kapsamında şehircilik disiplini ve şehir plancılarının görev ve sorumluluklarını da tekrar ele almak ve sık sık hatırlatmak önemli olabilir. TMMOB Şehir Plancıları Odası bünyesinde yayımlanan Planlama Dergisi’nde meslek disiplini “insanların ihtiyaçlarını toplum ve yerleşmeler (mekan-çevre) yararı ölçeğinde belirleyip, gelecek için amaçlar koyan, toplumsal ve fiziksel bilgileri yorumlayarak tasarımlayan, insan yerleşmelerinin geleceğini biçimlendirilmesini yönlendiren, bu nedenle de sosyo-ekonomik dönüşümlere de belli ölçülerde katkısı olan bir disiplindir (1996)” şeklinde tanımlanmıştır.

“Eğitimin her seviyesinde ve çeşidinde önemli olan toplumsal cinsiyet bilinci, uluslararası planlama pratiklerindeki önemine dair farkındalığın artmasına rağmen, uluslararası gündemde önem arz eden diğer pek çok konu gibi planlama okullarının ders programlarının ana modül parçası haline gelememiştir. Birçok planlama okulunda, sosyal eşitlik kavramı üzerine müfredat geliştirilmiş olsa da, bunların çok azında sosyal eşitlik kavramının bir parçası olan toplumsal cinsiyet temalı konuları içermektedir. Global Planning Education Network tarafından yapılmış olan güncel bir çalışma, şehir planlama derslerinin %65’inin cinsiyet eşitliği ile ilgili bir içeriğe sahip olmadığını göstermektedir (Oğuz, 2016)”.

Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezinin 2022 yılına ait verilerine göre Türkiye planlama okullarının yalnızca %17’lik bir kısmının lisans ve lisansüstü müfredatlarında toplumsal cinsiyet sorunlarını, ‘kent sosyolojisi’ ve ‘kent ve toplum yönetimi’ gibi bazı dersler kapsamında ele aldıkları görülmektedir (Kurt Özman vd., 2023). Tüm planlama okullarının ortak özelliği öğrencileri mesleğe hazırlayan temel derslerin başında stüdyo derslerinin gelmesidir. Stüdyo derslerinde genellikle bir şehir plancısının ürettiği son ürün olarak görülen ‘mekansal stratejik planlar, imar planları, kentsel tasarım planları vb.’ çalışmalar yapılmaktadır. Teorik derslerin desteği ile hazırlanan planlar genellikle geleneksel planlamanın getirdiği ilkeler doğrultusunda günümüz problemlerine değinmeden ortaya çıkmaktadır. Feminist şehircilik de tam bu noktada, fayda ve fırsatlara eşit bir erişimi ilke edinerek geleneksel planlama yöntemlerine bir tepki olarak ortaya çıkmıştır (Dutton vd., 2022. akt. Engender, 2023). 

Başta şehircilik öğrencileri olmak üzere, mekâna doğrudan müdahalede bulunan şehir plancılarının henüz “sahaya çıkmadan” ülke ve dünya gündeminde meydana gelen ve kadını kamusal alandan uzaklaştıran olayları, toplumsal arka planlarıyla birlikte düşünmeleri ve bu süzgeçten geçirerek çalışmalar yürütmeleri gerektiğini düşünüyorum. İlkelleşmiş fiziksel çevre analizleri yapmaktan ve sonucunda salt bir tasarım ürünü elde etmekten ziyade içinde bulunduğumuz bu şiddet ortamını, atölyelerde/stüdyolarda tartışarak çalışma alanlarını sorgulama halinde olmanın çok daha bilinçli mekân üreticilerini beraberinde getireceğine inanıyorum.

 

Referanslar

Alacadağlı, E. (2021). Kentlileşmeden kentleşme ve kadına şiddetin sosyal dinamikleri. OPUS Uluslararası Toplum ve Araştırmaları Dergisi, 18(43). https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1697605

Engender (2023, 30 Ağustos). GUEST POST: Feminist urbanism: Creating gender-equal cities in Scotland. https://www.engender.org.uk/news/blog/guest-post-feminist-urbanism-creating-gender-equal-cities-in-scotland1/

Kurt Özman, E., Özdemir, Z., Tepeli Türel, Ö., Karabulut, A.E., Oğur, A.A., Gümeç Karamuk, A., Güven Güney, B., Bayar, R. (2023). Situating Feminist Urbanism within Planning Education in Turkey: A Pre-Manifesto. Reflektif Sosyal Bilimler Dergisi, 4(1), 11-27. DOI: 10.47613/reflektif.2023.90

Oğuz, M. (2016). Şehir Planlama Eğitiminde “Toplumsal cinsiyet”in Yeri, de/da dergisi, Retrieved from: https:// dedadergi.com/2016/08/06/sehir-planlama-egitiminde-toplumsal-cinsiyetin-yeri/

TMMOB Şehir Plancıları Odası. (1996). Habitat II Yerleşme Zirvesi. Şehir Planlama Mesleğinin Tanımı, Çalışma ve Yetki Alanları. Planlama Dergisi. https://www.spo.org.tr/yayinlar/dergi_goster.php?sube=0&kodu=76&dergi=3

T.C. Adalet Bakanlığı Strateji Geliştirme Başlanlığı. (t.y). Şiddet Nedir?. https://evicisiddet.adalet.gov.tr/SIDDET_NEDIR.html#

 

Tags:

Sosyal Medya